ภาพ หัตถศิลป์เครื่อง

หัตถศิลป์เครื่องเขิน ชุมชนวัดนันทาราม (“Kreung Khern” Lacquerware Handicraft of Wat Nantharam Community)

เส้นทาง/หมวด

เครือข่าย เครื่องเงินวัวลายเชียงใหม่ สานต่อภูมิปัญญาท้องถิ่น

ประวัติความเป็นมา หัตถศิลป์เครื่องเขิน ชุมชนวัดนันทาราม (“Kreung Khern” Lacquerware Handicraft of Wat Nantharam Community)

นางศศิธร มงคงเรืองฤทธิ์, นางประเทือง สมศักดิ์, นางพัชรา ศิริจันทร์ชื่น อำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่
ความเชี่ยวชาญ: เครื่องเขิน

“เครื่องเขิน” หมายถึง เครื่องใช้สอยที่ทำขึ้นโดยไม้หรือไม้ไผ่ ตกแต่งให้สวยงามด้วยยางรัก สีชาด มุก ทองคำเปลว หรือเงินเปลว ในภาษาอังกฤษใช้คำว่า Lacquer Ware เครื่องเขินเรียกตามนามของผู้ประดิษฐ์ คือ ไทยเขิน ทางเชียงตุงซึ่งเป็นเชลยที่ถูกกวาดต้อนมาตั้งรกรากอยู่ที่เชียงใหม่ และถ่ายทอดวิชาหัตถกรรมให้ชาวเชียงใหม่ ซึ่งในเวลาต่อมาได้กลายเป็นแหล่งผลิตเครื่องเขินที่สำคัญของประเทศไทย หมู่บ้านที่ได้ชื่อว่ามีการทำเครื่องเขิน คือ ชุมชนเครื่องเขินวัดนันทาราม

เครื่องเขินเป็นหัตถกรรมล้านนาของทางภาคเหนือที่มีความสวยงามทางรูปทรง และโดดเด่นที่ลวดลายที่เป็นเอกลักษณ์ของชาวไทยมายาวนาน จากสมัยก่อนนิยมทำเป็นภาชนะเครื่องใช้ในครัวเรือน เช่น แจกัน ถาด ลับ ขันน้ำ โถ โดยทำขึ้นจากไม้ไผ่สานแล้วทาด้วยรักสีดำตกแต่งลวดลายด้วยทองคำเปลว เงินเปลวเพื่อให้เกิดลวดลายที่สวยงาม เครื่องเขิน ที่นิยมผลิตในชุมชนนันทาราม คือ เครื่องเขินลายทอ เครื่องเขินลายขุด เครื่องเขินประดับเปลือกไข่ เครื่องเขินเพ้นท์สี

เครื่องเขินนันทาราม มีเอกลักษณ์โดดเด่นเฉพาะตนซึ่งมีโครงสร้างเป็นโครงสานลายขัดด้วยเส้นตอกไม้ไผ่ที่มีการเหลาให้ได้ขนาดเล็กเรียบบางคล้ายทางมะพร้าว สานขัดกับตอกเส้นบางแบนเป็นรูปแฉกรัศมีจากก้นของภาชนะจนได้รูปทรงตามต้องการ โดยไม่ต้องมีการดามโครงให้แข็ง ซึ่งเครื่องเขินชนิดนี้จะมีโครงที่แน่นแข็งแรงเรียบเสมอกันโดยตลอด เมื่อทารักสมุกแล้วขัดก็จะได้รูปภาชนะที่ค่อนข้างเรียบเกลี้ยงบาง และมีความเบา การตกแต่งของเครื่องเขิน ชนิดนี้มีลักษณะเด่นที่นิยมการขูดลาย หรือภาษาล้านนา เรียกว่า “ฮายดอก” เช่น พานรอง ขันดอก หีบใส่ผ้า เชี่ยนหมาก หรือตลับใส่ของ เป็นต้น

บุคคลสำคัญของงานเครื่องเขินนันทารามมีมายาวนานกว่า 100 ปี คือ แม่อุ้ยจันทร์เป็ง วิชัยกุล (ปัจจุบันเสียชีวิตแล้ว) สมัยก่อนแม่อุ้ยจันทร์เป็งกับแม่ครูอีกหลายคน ได้ช่วยกันให้ความรู้การทำเครื่องเขิน ฝึกฝนงานให้กับคนในชุมชนนันทาราม ซึ่งเมื่อชาวบ้านทำเครื่องเขินเป็นแล้ว มักนำมาให้แม่อุ้ยที่บ้านเพื่อเป็นศูนย์กลางในการจัดจำหน่าย จนเป็นที่รู้จัดของผู้คนทั่วไป ในนามวิชัยกุลเครื่องเขินชุมชนวัดนันทาราม ตำบลหายยา อำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่ ยังคงเป็นศูนย์การเรียนรู้เครื่องเขินที่มีชื่อเสียงของล้านนา เป็นแหล่งผลิตเครื่องเขิน และถ่ายทอดภูมิปัญญาในการทำเครื่องเขินให้กับคนรุ่นใหม่ในชุมชน และผู้สนใจทั่วไป ซึ่งถือว่าเป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่ได้ถ่ายทอดสืบต่อกันมาจนปัจจุบัน

Mrs. Sasithorn Mongkolruangrit, Mrs. Pratuang Somsak, Mrs. Patchara Sirichancheun
Amphoe Muang, Chiang Mai Province
Expertise: Lacquerware

"Kreung Khern" or lacquerware is made of wood or bamboo, covered by layers of natural black lacquer, then ornamentally carved or coated with red colour or "Chad". It cam be inlaid with mother of pearl. Silver or gold foil. Lacquerware or "Kreung Khern" is named after their maker "Thai Khern", group of people who migrated 200 years ago from Chiang Tung as captives of King Rama Thibodi the first. They were brought to settle do wars in Chiang Mai and taught handicraft skills to local people. It now turns into the important source of lacquerware production. This village is called Lacwuerware Community of Wat Nantharam.

Lacquerware is an authentic Lanna handicraft that has beautiful shape and outstanding unique pattern. Previously, it was made as utensils for household use such as vase, tray, small case, water bowl, jar, etc. The production process starts from shaping the base structure from bamboo, coating with black "Rak" or natural lacquer and decorating with gold or silver foil to create shining effect. In Wat Nantharam community, 4 types of lacquerware are popularly produced which are gold gilding pattern, filled lacquering pattern, egg shell inlay and colour painting.

Nantharam lacquerware is distinctive in their structure. The base structure is made of thin flat bamboo strips coiled from the bottom up to form the base shape as designed. There is no need to use wooden frame to hold the structure, therefore the overall structure will be equally tight and strong. After "Rak" or black natural lacquer is applied, the finished product will be thin, smooth and light weighted. The outstanding technique for lacquerware decoration is pattern engraving or called "Hai Dok" in Lanna language which is mostly applied to "Khan Dok" (tray for worship materials like flowers), pedestal tray, cloth chest, betel tray set, small case, etc.

They key person of Nantharam lacquerware that has been carried on for more than 100 years is Late "Mae Oui" (Grand Mother) Junpeng Wichaikul. She and the other craft masters trained many families in Nantharam community with the knowledge of lacqureware making. When they could produce them on their own, they would always bring them to Grandmother's home to sell. Her home then becomes the center of lacquerware trade and well - known to people as Wichaikul Lacquerware Shop.

Wat Nantharam Community of Tambon Hai Yang, Amphoe Muang, Chiang Mai province is not only the learmimg center of well - known Lanna lacquerware, but also the main source of its production where the wisdom of lacquerware making is inherited to the young generation in community and any interested persons as the cultural heritage that is passed down from generations to generations.

ที่ตั้ง หัตถศิลป์เครื่องเขิน ชุมชนวัดนันทาราม (“Kreung Khern” Lacquerware Handicraft of Wat Nantharam Community)

ชุมชนวัดนันทาราม ตำบลหายยา อำเภอเมือง
จังหวัด: เชียงใหม่
ประเทศ: ไทย